Chuyên mục: Vĩ mô & Pháp lý · 19/07/2026 · 9 phút đọc

Vách đá thuế quan 24/7: Sắc thuế 10% toàn cầu theo Mục 122 của Mỹ hết hiệu lực — Việt Nam kẹt giữa hai làn đạn pháp lý

Đúng 0h01 sáng 24/7/2026 (giờ miền Đông nước Mỹ), sắc thuế bổ sung 10% mà chính quyền Tổng thống Donald Trump áp lên gần như toàn bộ hàng nhập khẩu vào Mỹ sẽ tự động hết hiệu lực. Không cần một phán quyết toà án nào, cũng chẳng cần một sắc lệnh mới: sắc thuế này chết theo đúng câu chữ của luật. Nó được ban hành dưới quyền hạn của Mục 122 Đạo luật Thương mại 1974 — điều khoản chỉ cho phép tổng thống áp phụ thu tối đa 150 ngày mà không cần Quốc hội gia hạn. 150 ngày đó, tính từ khi thuế có hiệu lực ngày 24/2/2026, kết thúc vào tuần này.

Điều khiến tuần 20–24/7 trở thành một trong những khúc quanh gay cấn nhất của chính sách thương mại Mỹ năm 2026 là sự chồng lấn của hai chiếc đồng hồ đếm ngược. Trước khi Mục 122 hết hạn ngày 24/7, thì ngày 20/7 là hạn chót để Văn phòng Đại diện Thương mại Mỹ (USTR) hoàn tất loạt điều tra theo Mục 301 — công cụ được xem là "phương án thay thế" để duy trì hàng rào thuế. Việt Nam nằm ngay trong tầm ngắm của cả hai.

Chuyện gì đang thực sự xảy ra?

Theo phân tích của nhiều hãng luật thương mại và công ty tư vấn hải quan, sắc thuế Mục 122 sẽ hết hiệu lực theo hiệu lực của luật (by operation of law) vào 0h01 ngày 24/7/2026 — tức đúng 150 ngày sau khi bắt đầu thu ngày 24/2. Đây là giới hạn tối đa mà Quốc hội cho phép nếu không có đạo luật gia hạn.

Vấn đề mấu chốt: việc kéo dài Mục 122 đòi hỏi một đạo luật của Quốc hội — tổng thống không thể tự gia hạn. Tính đến giữa tháng 7/2026, không có dự luật gia hạn nào đang chờ thông qua. Ngược lại, tâm lý lập pháp còn đang dịch chuyển theo hướng ngược lại: dự luật "Reclaim Trade Powers Act" đang được bàn thảo lại nhằm siết chặt quyền áp thuế của tổng thống, chứ không phải trao thêm.

Nếu không có gì thay thế, mức thuế nhập khẩu bình quân thực tế của Mỹ có thể giảm mạnh từ khoảng 13,0% xuống còn khoảng 7,2% ngay khi Mục 122 hết hạn — một cú "hạ nhiệt" thuế quan bất ngờ mà chính các nhà nhập khẩu Mỹ cũng chưa dám tin là sẽ thành hiện thực.

Nguồn cơn pháp lý: từ IEEPA bị bác tới cứu cánh Mục 122

Để hiểu tại sao nước Mỹ lại rơi vào tình thế "thuế quan treo trên sợi chỉ", phải quay lại ngày 20/2/2026. Hôm đó, Tòa án Tối cao Mỹ ra phán quyết 6-3 trong loạt vụ kiện về thuế IEEPA (tiêu biểu là Learning Resources v. Trump và V.O.S. Selections v. Trump), khẳng định Đạo luật Quyền hạn Kinh tế Khẩn cấp Quốc tế (IEEPA) không trao cho tổng thống quyền áp thuế nhập khẩu. Toàn bộ hệ thống thuế "đối ứng" dựng trên nền IEEPA bị vô hiệu.

Chỉ trong vòng vài giờ, chính quyền Trump chuyển sang một quyền hạn pháp lý khác: Mục 122 Đạo luật Thương mại 1974, vốn cho phép áp phụ thu tới 15% trong tối đa 150 ngày để xử lý "thâm hụt cán cân thanh toán lớn và nghiêm trọng". Một sắc thuế bổ sung 10% toàn cầu ra đời, có hiệu lực từ 24/2/2026.

Nhưng Mục 122 cũng không yên ổn. Ngày 7/5/2026, Tòa án Thương mại Quốc tế (CIT) tuyên sắc thuế này trái luật. Đến ngày 11/6/2026, Tòa Phúc thẩm Liên bang (Federal Circuit) cho hoãn thi hành phán quyết trong lúc chờ kháng cáo — nghĩa là Cơ quan Hải quan và Bảo vệ Biên giới (CBP) vẫn tiếp tục thu 10% cho tới ngày 24/7. Nói cách khác, ngay cả khi toà chưa "khai tử", thì chiếc đồng hồ 150 ngày cũng sẽ tự làm điều đó.

Bốn kịch bản sau ngày 24/7

Kịch bản 1 — Rơi tự do về MFN. Nếu Quốc hội không hành động và chưa có công cụ thay thế kịp, phụ thu 10% biến mất và nhiều mặt hàng quay về mức thuế Tối huệ quốc (MFN) thông thường, thường chỉ 3–5%. Đây là kịch bản có lợi nhất cho nhà nhập khẩu Mỹ và các nước xuất khẩu, nhưng cũng bị xem là "thất bại chính trị" với chương trình nghị sự thương mại của ông Trump.

Kịch bản 2 — Mục 301 tiếp quản. Đây là kịch bản được giới quan sát cho là khả dĩ nhất. USTR đang chạy nước rút để hoàn tất điều tra Mục 301 trước hạn 20/7, với đề xuất trên bàn là áp thuế 12,5% lên 46 quốc gia, trong đó có Trung Quốc, Việt Nam, Ấn Độ, Thái Lan, Nhật Bản và Hàn Quốc. Nếu triển khai, hàng rào thuế sẽ được "vá" lại chỉ vài ngày sau khi Mục 122 sập, nhưng lần này dựa trên một cơ sở pháp lý vững hơn (Mục 301 cho phép áp thuế để đáp trả các hành vi thương mại "bất bình đẳng", ít bị tranh cãi về thẩm quyền hơn IEEPA).

Kịch bản 3 — Quốc hội gia hạn. Về lý thuyết, Quốc hội có thể thông qua đạo luật kéo dài Mục 122. Trên thực tế, khả năng này rất thấp: không có dự luật nào đang chờ, và phe lập pháp đang nghiêng về hướng thu hồi bớt quyền thuế của tổng thống.

Kịch bản 4 — Tìm quyền hạn mới. Chính quyền có thể viện dẫn Mục 232 (an ninh quốc gia) cho từng nhóm hàng, hoặc các công cụ khác. Nhưng những phương án này mất thời gian, mang tính ngành hàng cụ thể và khó phủ rộng toàn cầu như Mục 122.

Việt Nam: kẹt giữa hai làn đạn

Với một nền kinh tế mà xuất khẩu sang Mỹ chiếm tỷ trọng rất lớn — dệt may, điện tử, đồ gỗ, da giày — Việt Nam là một trong những nước chịu ảnh hưởng trực tiếp nhất từ cả hai chiếc đồng hồ đếm ngược này.

Ở chiều tích cực, nếu kịch bản 1 xảy ra và phụ thu 10% biến mất mà chưa có gì thay thế ngay, hàng Việt xuất sang Mỹ được "giảm tải" đáng kể về chi phí thuế trong ngắn hạn. Nhưng ở chiều ngược lại, đề xuất Mục 301 với mức 12,5% cho 46 nước, trong đó có Việt Nam, lại đe dọa thay thế mức 10% cũ bằng một hàng rào cao hơn và bền vững hơn về pháp lý. Đây là điểm cần lưu ý: "vách đá" ngày 24/7 chưa chắc đã là tin vui.

Sự bất định này cộng hưởng với bối cảnh trong nước vốn đã nhiều biến động. VN-Index tuần qua giao dịch giằng co quanh vùng 1.780–1.810 điểm, độ rộng thị trường thu hẹp, thanh khoản cạn. Nhóm cổ phiếu phụ thuộc xuất khẩu sang Mỹ — dệt may, thủy sản, đồ gỗ, khu công nghiệp — nhiều khả năng sẽ nhạy cảm mạnh với từng dòng tin từ Washington trong tuần 20–24/7. Nhà đầu tư nên phân biệt rõ giữa "nhẹ gánh thuế tạm thời" (tích cực ngắn hạn) và "rủi ro Mục 301 12,5%" (rủi ro trung hạn) khi định giá các doanh nghiệp này.

Tác động lên thị trường tài chính toàn cầu

Trên bình diện vĩ mô, một cú giảm thuế bình quân từ 13% về 7,2% — dù chỉ tạm thời — về lý thuyết là tin tốt cho lạm phát Mỹ và cho biên lợi nhuận doanh nghiệp nhập khẩu. Tuy nhiên, thị trường lại đang thận trọng: các hợp đồng lãi suất tương lai gần như đặt cược khả năng Fed cắt giảm lãi suất trong phiên 30/7 là gần bằng 0, và tổng mức cắt giảm kỳ vọng cho cả năm 2026 đã bị hạ xuống còn khoảng 45 điểm cơ bản, so với hơn 65 điểm hồi đầu tháng. Dưới thời tân Chủ tịch Fed Kevin Warsh — người nhiều lần nhấn mạnh lạm phát "vẫn quá cao" khi chỉ số này vượt 4% — chính sách tiền tệ vẫn nghiêng về thận trọng.

Điều thị trường e ngại nhất không phải là mức thuế 10% mất đi, mà là khoảng trống bất định giữa ngày 24/7 và thời điểm một công cụ mới (Mục 301) được kích hoạt và làm rõ. Trong khoảng trống đó, doanh nghiệp nhập khẩu Mỹ khó lên kế hoạch giá, chuỗi cung ứng chao đảo, và tỷ giá cùng lợi suất trái phiếu có thể biến động mạnh theo từng thông báo từ USTR và Nhà Trắng.

Kết luận

Tuần 20–24/7/2026 là một bài kiểm tra hiếm có về giới hạn của quyền lực thuế quan tổng thống Mỹ. Mục 122 sẽ hết hiệu lực đúng như câu chữ của luật; câu hỏi thực sự là điều gì sẽ lấp vào chỗ trống — và với Việt Nam, kịch bản Mục 301 12,5% đáng theo dõi hơn cả bản thân "vách đá" ngày 24/7. Nhà đầu tư nên bám sát ba mốc: hạn điều tra 301 ngày 20/7, thời điểm Mục 122 hết hạn ngày 24/7, và phiên họp Fed ngày 30/7. Ba sự kiện dồn dập trong đúng 10 ngày có thể định hình lại khẩu vị rủi ro toàn cầu cho cả quý III.

⚠️ Tuyên bố miễn trừ trách nhiệm: Bài viết chỉ mang tính chất thông tin và tham khảo, không phải là lời khuyên đầu tư. Nhà đầu tư nên tự nghiên cứu và cân nhắc kỹ trước khi ra quyết định. Số liệu được cập nhật đến ngày 19/07/2026.

Nguồn tham khảo: Nakachi Eckhardt & Jacobson (Trade Law Counsel); Skadden, Arps; Peterson Institute for International Economics (PIIE); Council on Foreign Relations; Brownstein Hyatt Farber Schreck; TariffsTool; IMF World Economic Outlook Update (7/2026); CNBC; CNN Business.