Mỹ trừng phạt toàn bộ Tòa Hình sự Quốc tế ngay sau khi cựu thẩm phán Navi Pillay đoạt Nobel Hòa bình: Giấy phép 180 ngày, 125 quốc gia thành viên và câu hỏi về “quy chế chặn” của EU

Ngày 9/10/2026, Mỹ công bố trừng phạt Tòa Hình sự Quốc tế (ICC) với tư cách một thể chế, chứ không chỉ nhắm vào từng cá nhân như các đợt trước. Quyết định được đưa ra vài giờ sau khi Ủy ban Nobel trao giải Hòa bình 2026 cho bà Navanethem “Navi” Pillay, nhà luật học Nam Phi, cựu Cao ủy Liên Hợp Quốc về nhân quyền và từng là thẩm phán ICC. Đây không phải câu chuyện thị trường thuần túy, nhưng nó mở ra một tiền lệ pháp lý và tài chính đáng chú ý: một nước có đồng tiền dự trữ toàn cầu dùng công cụ trừng phạt để bóp nghẹt khả năng thanh toán, bảo hiểm và công nghệ của một tòa án quốc tế có 125 quốc gia thành viên.

Điều gì đã xảy ra?

Theo các báo cáo ngày 9–10/10 (Outlook India, Middle East Eye, Modern Diplomacy), Ngoại trưởng Marco Rubio tuyên bố Mỹ sẽ “cấm các giao dịch với tòa án bất hảo này”, nhằm cắt nguồn lực và làm tê liệt khả năng vận hành của ICC. Ông cho biết Washington đã trì hoãn lệnh trừng phạt thể chế để ICC và các quốc gia thành viên có cơ hội giải quyết các quan ngại của Mỹ, nhưng nỗ lực đó không thành. Lý do được nêu là các lệnh bắt giữ nhắm vào quan chức Israel, trong đó có Thủ tướng Benjamin Netanyahu, cùng cuộc điều tra trước đây về hành động của quân đội Mỹ tại Afghanistan (vụ việc này sau đó đã khép lại). Mỹ không phải thành viên ICC.

Trước đó, các lệnh trừng phạt nhắm vào cá nhân đã phủ rất rộng: theo Middle East Eye, gồm cựu Công tố trưởng Karim Khan (bị trừng phạt từ tháng 2/2025), hai phó công tố, chín thẩm phán liên quan đến các vụ điều tra Palestine và Afghanistan, cùng Chủ tịch ICC Tomoko Akane và một luật sư cao cấp bị thêm vào hồi tháng 8. Tổng cộng, khoảng một nửa trong 18 thẩm phán của tòa và phần lớn ban lãnh đạo đã nằm trong danh sách.

Giấy phép chung của Bộ Tài chính: “cửa thoát” có thời hạn

Ngay sau thông báo, Bộ Tài chính Mỹ ban hành bốn giấy phép chung cho phép một số giao dịch vẫn được thực hiện. Mức độ nới lỏng được nhiều báo cáo đánh giá là hạn chế.

Bộ Ngoại giao cho biết các giấy phép này có thể được điều chỉnh tùy theo tiến triển. Một số báo cáo, trong đó có ynet dẫn Ủy ban châu Âu, mô tả lệnh trừng phạt thể chế có độ trễ khoảng sáu tháng, phù hợp với cửa sổ 180 ngày nêu trên; các nguồn không hoàn toàn thống nhất về cách diễn đạt, nên cần chờ văn bản chính thức của Bộ Tài chính để biết ngày hiệu lực cụ thể.

Vì sao giới tài chính và công nghệ cần quan tâm?

Trừng phạt của Mỹ thường hoạt động qua “hiệu ứng lan tỏa”: các ngân hàng, hãng bảo hiểm và nhà cung cấp phần mềm trên toàn cầu có xu hướng tự cắt quan hệ với đối tượng bị trừng phạt để tránh rủi ro liên quan đến đồng USD. Theo các báo cáo, lệnh nhắm vào thể chế có thể khiến ngân hàng đóng tài khoản, công ty bảo hiểm rút bảo hiểm và nhà cung cấp phần mềm ngừng dịch vụ. Các cá nhân đã bị trừng phạt từng mô tả tình trạng này như một “án tử tài chính”.

ICC đã chuẩn bị từ nhiều tháng: chuyển một số máy tính văn phòng từ phần mềm Microsoft sang mã nguồn mở, đồng thời tìm các phương án mới về ngân hàng và bảo hiểm y tế. Điều này cho thấy một xu hướng rộng hơn của “chủ quyền số”: các tổ chức không muốn phụ thuộc vào hạ tầng thanh toán và đám mây chịu quyền tài phán của một quốc gia duy nhất.

Phản ứng: EU đứng ở đâu?

Ủy ban châu Âu gọi quyết định là “đáng tiếc sâu sắc”, cam kết làm việc với ICC và sẵn sàng thực hiện “mọi biện pháp cần thiết”. ICC gọi đây là “cuộc tấn công vào pháp quyền” và kêu gọi 125 quốc gia thành viên bảo đảm tòa vẫn vận hành được. Phó Công tố viên Nazhat Shameem Khan khẳng định công việc điều tra và truy tố sẽ tiếp tục. Ngoại trưởng Hà Lan Tom Berendsen cho biết nước chủ nhà sẽ tiếp tục ủng hộ tòa.

Câu hỏi then chốt là “quy chế chặn” (Blocking Statute) của EU: cơ chế pháp lý bảo vệ doanh nghiệp châu Âu khỏi tác động ngoại lãnh thổ của trừng phạt nước ngoài. Theo Middle East Eye, Nghị viện châu Âu đã thông qua các nghị quyết kêu gọi kích hoạt cơ chế này vào tháng 7 và tháng 9/2025, nhưng Ủy ban chưa làm và cũng chưa giải thích lý do. Chánh lục sự ICC cũng đã đề nghị EU chuẩn bị cơ chế bảo vệ. Nếu EU kích hoạt, các doanh nghiệp châu Âu có thể rơi vào thế kẹt giữa hai hệ thống pháp lý đối nghịch; nếu không, rủi ro ngân hàng châu Âu tự thắt chặt quan hệ với ICC sẽ tăng lên.

Áp lực chính trị phía sau

Theo các nhà ngoại giao được Middle East Eye dẫn lại, Mỹ đã gây sức ép buộc ICC bỏ các cuộc điều tra về Palestine và Afghanistan để đổi lấy việc dỡ trừng phạt, đồng thời đề nghị các nước sửa Quy chế Rome nhằm bảo vệ công dân của những nước không phải thành viên. Hội đồng các quốc gia thành viên đã bác bỏ yêu cầu sửa đổi này mà không nêu đích danh Mỹ. Đây là thông tin từ nguồn ngoại giao, chưa được Washington xác nhận công khai đầy đủ.

Những mốc cần theo dõi

• Văn bản chính thức của Bộ Tài chính Mỹ về ngày hiệu lực và phạm vi các giấy phép, đặc biệt cửa sổ 180 ngày.
• Việc Ủy ban châu Âu có kích hoạt Blocking Statute hay chỉ dừng ở tuyên bố chính trị.
• Phản ứng của ngân hàng, hãng bảo hiểm và nhà cung cấp đám mây đối với ICC và các tổ chức làm việc cùng ICC.
• Khả năng Mỹ mở rộng sang các bên thứ ba hỗ trợ tòa, khi Ngoại trưởng Rubio nói sẽ cân nhắc thêm biện pháp nếu ICC không đáp ứng.
• Phản ứng của các nước thành viên ICC tại cuộc họp tiếp theo của Hội đồng các quốc gia thành viên.

Kết luận

Việc trừng phạt cả một tòa án quốc tế ngay sau khi cựu thẩm phán của chính tòa này đoạt Nobel Hòa bình biến một tranh chấp pháp lý thành phép thử về quyền lực của hệ thống thanh toán và công nghệ do Mỹ chi phối. Với giới đầu tư, tác động trực tiếp lên giá tài sản chưa rõ ràng; điều đáng theo dõi là tiền lệ tuân thủ, cách các định chế tài chính châu Âu phản ứng, và liệu các nước có đẩy nhanh nỗ lực xây dựng hạ tầng thanh toán, đám mây thay thế hay không. Một số chi tiết, như ngày hiệu lực chính xác, vẫn cần được xác nhận từ văn bản chính thức.

Miễn trừ trách nhiệm: Bài viết chỉ mang tính thông tin và phân tích, không phải lời khuyên đầu tư hay tư vấn pháp lý. Số liệu lấy từ các báo cáo ngày 9–10/10/2026 và có thể thay đổi nhanh; hãy tự nghiên cứu trước khi ra quyết định.