Thượng đỉnh BRICS New Delhi 12–13/9: Tuyên bố 140 đoạn thông qua sau đêm đàm phán tới 4 giờ sáng — Iran và UAE cùng ký, "thanh toán nội tệ" thay cho "đồng tiền chung", và vì sao Việt Nam ngồi ở bàn ngoài

Ngày 12/9/2026 (thứ Bảy), tại Bharat Mandapam ở New Delhi, 11 thành viên BRICS đã nhất trí thông qua Tuyên bố New Delhi — văn kiện dài 140 đoạn — ngay trong ngày họp kín đầu tiên của Hội nghị thượng đỉnh BRICS lần thứ 18. Theo Sunday Guardian, các nhà đàm phán đã phải làm việc tới 4 giờ sáng để chốt được câu chữ. Bốn tháng trước, cũng tại New Delhi, hội nghị ngoại trưởng BRICS (15/5) đã thất bại trong việc ra thông cáo chung vì Iran và UAE không thể thống nhất về cuộc chiến ở Trung Đông; Ấn Độ khi đó phải ra "tuyên bố của Chủ tịch" thay thế.

Vì thế, câu chuyện của hội nghị lần này không nằm ở việc Vladimir Putin và Tập Cận Bình cùng đứng chụp ảnh với Narendra Modi — mà ở việc một khối 11 nước, chiếm khoảng 40% GDP toàn cầu và gần một nửa dân số thế giới, đã tìm được đồng thuận về những chủ đề mà chính họ đang đứng ở hai bên chiến tuyến. Bài viết phân tích họ đã đồng thuận về điều gì, đã né điều gì, phần "tiền tệ" của tuyên bố thực chất nói gì, và vì sao Việt Nam — với tư cách nước đối tác — có mặt ở phiên mở rộng ngày 13/9.

1. Bối cảnh: một khối vừa phình to vừa mâu thuẫn hơn

BRICS ra đời năm 2006 với Brazil, Nga, Ấn Độ, Trung Quốc; Nam Phi gia nhập 2010. Hai đợt mở rộng 2024–2025 đưa thêm Ai Cập, Ethiopia, Iran, UAE, Indonesia và — theo danh sách chính thức của nước chủ nhà — cả Ả Rập Xê Út, dù Riyadh chưa bao giờ công khai xác nhận hoàn tất thủ tục gia nhập và tại New Delhi, Ngoại trưởng Faisal bin Farhan chỉ dự với tư cách khách mời. Bên cạnh đó là 10 nước đối tác: Belarus, Bolivia, Cuba, Kazakhstan, Malaysia, Nigeria, Thái Lan, Uganda, Uzbekistan và Việt Nam (đối tác từ tháng 6/2025).

Mở rộng đồng nghĩa với việc khối này giờ chứa cả hai bên của cuộc chiến Mỹ–Israel với Iran (Iran và UAE — nước đã hứng các đòn tấn công của Tehran), cả Nga lẫn những nước vẫn mua dầu Nga nhưng bị Washington phạt thuế vì việc đó (Ấn Độ chịu thuế 25% từ tháng 7/2025), và hai cường quốc châu Á vốn cạnh tranh nhau — Ấn Độ và Trung Quốc — mà chuyến thăm của ông Tập lần này là lần đầu tiên tới Ấn Độ sau 7 năm.

Bối cảnh bên ngoài càng khó: Brent đóng cửa phiên 11/9 ở 104,60 USD sau khi chạm 107 USD khi Houthi chiếm cảng Mokha; thị trường định giá khoảng 90% khả năng Fed tăng lãi suất ngày 16/9; và Tổng thống Trump từng đe doạ thuế 100% với bất kỳ nỗ lực nào thách thức đồng đô la, cộng thêm 10% với nước nào "đi theo chính sách chống Mỹ của BRICS".

2. Tuyên bố New Delhi nói gì — và né gì

Cựu Bí thư Ngoại giao Ấn Độ Nirupama Menon Rao tóm tắt gọn nhất trên X: đồng thuận được giữ "chỉ bằng ngôn ngữ được khái quát hoá cẩn thận", và điều đó bộc lộ cả "giá trị lẫn giới hạn" của BRICS — khối này có thể giữ những cuộc đối thoại khó tiếp tục sống, nhưng "không thể quy trách nhiệm hay tổ chức hành động tập thể" khi lợi ích thành viên va chạm.

3. Iran và UAE cùng ký: cuộc gặp cấp cao nhất kể từ khi chiến tranh nổ ra

Điểm nút thực sự của đêm đàm phán là làm sao để Tehran và Abu Dhabi cùng chấp nhận một đoạn văn về Trung Đông. Reuters cho biết ngày 12/9, Tổng thống Iran Masoud Pezeshkian và Thái tử Abu Dhabi Khaled bin Mohamed Al Nahyan đã có cuộc gặp cấp cao nhất giữa hai nước kể từ khi cuộc chiến 2026 bùng nổ, ngay khi các nhà đàm phán đang chốt câu chữ. Praveen Donthi (International Crisis Group) nhận xét Ấn Độ đã "làm việc sau hậu trường" nhờ có quan hệ tốt với cả hai phía — điều mà chủ tịch BRICS năm 2027 là Trung Quốc chưa chắc làm được.

Cái giá của đồng thuận là tuyên bố không lên án ai. Với nhà đầu tư, ý nghĩa thực tế của phần Trung Đông nằm ở chỗ khác: lần đầu tiên hai bên tham chiến cùng ký vào một văn bản kêu gọi "kiềm chế tối đa" và bảo vệ "an ninh hàng hải, dòng chảy năng lượng". Đó chưa phải ngừng bắn, nhưng là kênh liên lạc mà thị trường dầu — đang giao dịch ở vùng 100–107 USD vì Hormuz và Bab el-Mandeb — chưa hề có trong nhiều tháng.

4. Phần "tiền tệ": thanh toán nội tệ, không phải đồng tiền chung

Đây là phần bị hiểu sai nhiều nhất trên mạng xã hội trong 48 giờ qua. Cần tách bạch:

• Điều tuyên bố nói: ủng hộ Nhóm đặc trách thanh toán BRICS tiếp tục nghiên cứu tính tương tác giữa các hệ thống thanh toán quốc gia (CIPS của Trung Quốc, UPI của Ấn Độ, Pix của Brazil, SPFS của Nga) và hệ thống nhắn tin tài chính; khuyến khích thanh toán và đầu tư bằng nội tệ; đề nghị Ngân hàng Phát triển Mới (NDB, do bà Dilma Rousseff làm Chủ tịch) mở rộng tài trợ bằng nội tệ; tiếp tục thảo luận "Nền tảng đầu tư mới".
• Điều tuyên bố KHÔNG nói: không có đồng tiền chung BRICS. Quan chức Ấn Độ khẳng định thẳng "hiện không có đề xuất nào về một đồng tiền BRICS". Financial Times ghi nhận các đề xuất "rời xa đô la mạnh hơn" đã bị né tránh.
• Điều còn ở mức đề xuất: Reuters (10/9) đưa tin Ngân hàng Dự trữ Ấn Độ muốn đưa việc kết nối các đồng tiền số ngân hàng trung ương (e-rupee, e-CNY…) vào chương trình nghị sự "bất chấp trở ngại". Tuyên bố chỉ nhắc chung việc "mở rộng sử dụng đồng tiền quốc gia và tiền số ngân hàng trung ương trong thanh toán xuyên biên giới" — không có lộ trình, không có mốc thời gian.

Cách đọc hợp lý: New Delhi chọn "giảm rủi ro khỏi đô la" (de-risking) thay vì "phi đô la hoá" (de-dollarisation). Lý do rất thực dụng — Ấn Độ đang chịu thuế 25% từ Mỹ, và ông Modi liên tục nhấn mạnh "BRICS không chống lại ai". Một đồng tiền chung sẽ kích hoạt đúng lời đe doạ thuế 100% của ông Trump; còn "kết nối hệ thống thanh toán" thì khó bị nhắm bắn hơn nhiều, dù về lâu dài tác động lên nhu cầu đô la trong thương mại nội khối có thể không nhỏ.

5. Phản ứng thị trường: gần như không có — và điều đó cũng là thông tin

Không có động thái giá đáng kể nào có thể quy trực tiếp cho hội nghị. Điều này hợp lý vì ba lý do. Thứ nhất, tuần này thị trường toàn cầu bị chi phối bởi FOMC ngày 16/9 với xác suất tăng lãi suất khoảng 90% — bất kỳ tín hiệu địa chính trị nào cũng bị lu mờ. Thứ hai, tuyên bố không có sáng kiến tiền tệ nào đủ cụ thể để định giá. Thứ ba, ngôn ngữ về Trung Đông là kênh đối thoại, chưa phải thoả thuận.

Điều thị trường sẽ theo dõi là các hệ quả thứ cấp: liệu Washington có phản ứng với đoạn "xoá bỏ trừng phạt đơn phương" bằng thuế bổ sung 10% như đã đe doạ hay không; liệu kênh Iran–UAE mở tại New Delhi có dẫn tới bước tiến về Hormuz trước thượng đỉnh Tập–Trump ngày 24/9 hay không; và Trung Quốc — chủ tịch BRICS 2027 — có đẩy chương trình nghị sự tiền tệ đi xa hơn Ấn Độ hay không. Guardian nhận xét rõ sự khác biệt: Bắc Kinh coi BRICS là đối trọng với Mỹ, còn New Delhi muốn làm "cầu nối".

6. Việt Nam ở phiên mở rộng ngày 13/9

Thủ tướng Lê Minh Hưng tới New Delhi sáng 12/9 và dự phiên mở rộng ngày 13/9 dành cho các nước đối tác, khách mời và tổ chức quốc tế (cùng Tổng thống Philippines Marcos đại diện ASEAN, Tổng thống Kazakhstan Tokayev, Chủ tịch AIIB Zou Jiayi…). Bên lề, hai Thủ tướng Ấn Độ và Việt Nam rà soát quan hệ vừa được nâng lên "Đối tác Chiến lược Toàn diện Tăng cường" trong chuyến thăm cấp Nhà nước của Tổng Bí thư, Chủ tịch nước Tô Lâm tới Ấn Độ hồi tháng 5.

Vị trí "nước đối tác" của Việt Nam phản ánh đúng chiến lược cân bằng: có mặt ở bàn thảo luận về chuỗi cung ứng, thanh toán nội tệ và tài chính phát triển (Việt Nam là thành viên sáng lập AIIB và từng được NDB xem xét cho vay), nhưng không ký Tuyên bố New Delhi và không gánh rủi ro bị Washington xếp vào diện "đi theo chính sách chống Mỹ". Với một nền kinh tế mà Mỹ là thị trường xuất khẩu lớn nhất và thuế đối ứng vẫn là biến số lớn nhất năm nay, đó là lựa chọn hợp lý. Điều đáng theo dõi hơn là các sáng kiến kỹ thuật mà Việt Nam có thể tham gia mà không cần tư cách thành viên: Mạng lưới vườn ươm BRICS, Khung hợp tác logistics – chuỗi cung ứng, và bất kỳ thí điểm kết nối hệ thống thanh toán nhanh nào (NAPAS của Việt Nam đã kết nối song phương với Thái Lan, Lào, Campuchia).

Kết luận

Tuyên bố New Delhi là thành công ngoại giao của Ấn Độ và là bằng chứng rằng BRICS mở rộng vẫn có thể nói bằng một giọng — với điều kiện giọng đó đủ mơ hồ để không ai phải nhận lỗi. Về tài chính, khối này đã rút lui khỏi ý tưởng đồng tiền chung và chọn con đường kỹ thuật, ít va chạm hơn: kết nối hệ thống thanh toán và mở rộng nội tệ. Đó là lựa chọn có tính toán trước thuế quan của Mỹ, nhưng cũng là lựa chọn khiến BRICS, ít nhất trong năm 2026, là một diễn đàn hơn là một khối. Ngày 24/9, thượng đỉnh Tập–Trump — nếu diễn ra — sẽ cho thấy Bắc Kinh mang tinh thần "cầu nối" của New Delhi hay tinh thần "đối trọng" của riêng mình tới Washington.

Số liệu trong bài cập nhật đến ngày 14/9/2026 theo Reuters, AP, Al Jazeera, Financial Times, The Indian Express, Sunday Guardian, Vietnam News và Wikipedia (18th BRICS summit). Bài viết là phân tích độc lập, không phải lời khuyên đầu tư. Nhà đầu tư tự chịu trách nhiệm với quyết định của mình.